Agriculture Update : गावाकडं एखाद्या शेतात गेलं की पहिल्यांदा डोळ्यात भरतं ते हिरवं गार पीक… पण आजकाल ही हिरवळ दिसते खरी, पण आतून जमीन मात्र थकलेली आहे, दमलेली आहे… आणि हीच गोष्ट आता हळूहळू सगळ्यांसाठी धोक्याची घंटा ठरतेय. कारण शेतात आपण जे टाकतोय, तेच पुढे आपल्या ताटात येतंय… आणि आता तर तज्ज्ञ सरळ सांगायला लागलेत अन्नातून विष शरीरात जातंय Agriculture Update
ही गोष्ट ऐकायला जरी धक्कादायक वाटली तरी वास्तव अगदी समोर उभं आहे. मागच्या काही वर्षांत शेतीमध्ये रासायनिक खतांचा वापर एवढ्या वेगाने वाढलाय की जमिनीचा मूळ पोतच बदलायला लागलाय. आधी ज्या जमिनीवर थोडं शेणखत टाकलं की पीक बहरायचं, तिथं आता बॅगवर बॅग रासायनिक खत टाकूनही समाधानकारक उत्पादन मिळत नाही. आणि याच मागे लपलेली आहे मोठी चूक… जास्त उत्पादनाचा हव्यास.
आकडे सांगतात खरी परिस्थिती… काही वर्षांपूर्वी प्रति हेक्टर साधारण १०० किलो खत वापरलं जायचं, पण आता तेच प्रमाण १४०-१४५ किलोवर जाऊन पोहोचलंय. म्हणजे चार-पाच वर्षांतच खतांचा वापर झपाट्याने वाढला. विशेषतः कापूस, सोयाबीन पट्ट्यात ही स्थिती जास्त बिकट आहे. शेतकरी म्हणतो खत टाकलं की पीक येतं, पण आता ही सवयच उलटी पडतेय.
जमिनीचा कस म्हणजे तिचं खरं बळ… पण हा कसच आता कमी होतोय. रासायनिक खतांचा अतिरेक झाल्यामुळे जमिनीतले सूक्ष्मजीव मरायला लागलेत. हेच सूक्ष्मजीव मातीला जिवंत ठेवतात, पण तेच नष्ट होत असतील तर जमीन हळूहळू मृत व्हायला लागते. त्यातच माती आम्लधर्मी होत चाललीय… म्हणजेच पुढच्या काही वर्षांत ती जमीन पिकासाठी योग्य राहीलच याची खात्री नाही.
गावाकडं एक जुनी म्हण आहे जमीन जपली तर ती आपल्याला जपते… पण सध्या उलट चाललंय. आपणच जमिनीचा नाश करत आहोत. पिकांची फेरपालट (Crop Rotation) हा एक साधा नियम आहे, पण तोच विसरला गेलाय. वर्षानुवर्षं एकाच शेतात कापूस, सोयाबीन, ऊस… याच पिकांवर भर दिला जातोय. त्यामुळे जमिनीतल्या पोषक तत्त्वांचा समतोल बिघडतोय. एखादं तत्त्व जास्त तर एखादं अगदी कमी… आणि मग पुन्हा त्यासाठी रासायनिक खत टाकावं लागतं… हा एक सापळाच तयार झालाय.
याचा थेट परिणाम आपल्या आरोग्यावरही होतोय. शेतात टाकलेली रसायनं पिकांमध्ये शिरतात आणि तीच पिकं आपण खातो. तज्ज्ञ सांगतात की, या रसायनांमुळे कॅन्सर, किडनीचे आजार, पचनाचे विकार वाढू शकतात. गावातसुद्धा आता आजारीपण वाढलंय असं बोललं जातं, पण त्यामागचं एक कारण शेतीतलं हे बदललेलं स्वरूपही असू शकतं.
पर्यावरणावरही याचा मोठा परिणाम होतोय. जास्त खत टाकलं की ते पूर्ण पिकाला लागत नाही… काही भाग पावसासोबत वाहून जातो आणि जमिनीखालच्या पाण्यात मिसळतो. त्यामुळे भूजल दूषित होतं. दुसरीकडे हरितगृह वायूंचं प्रमाण वाढतं, आणि हवामान बदलाचा परिणाम अजून तीव्र होतो. म्हणजे शेती, आरोग्य आणि पर्यावरण तिन्ही गोष्टी एकाच वेळी धोक्यात येतायत.
मग उपाय काय? हा प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात येतो. आणि त्याचं उत्तरही तितकंच सोपं आहे… पण त्यासाठी सवय बदलावी लागेल. सगळ्यात आधी माती परीक्षण ही गोष्ट प्रत्येक शेतकऱ्याने अंगीकारली पाहिजे. आपल्या जमिनीत नेमकं काय कमी आहे, काय जास्त आहे हे कळलं तरच योग्य खत टाकता येतं. अंदाजाने खत टाकणं म्हणजे अंधारात बाण सोडण्यासारखं आहे.
दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे सेंद्रिय खतांचा वापर. शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत… या गोष्टी आधीपासून वापरात होत्या, पण आता त्या बाजूला पडल्या. पुन्हा त्या वापरात आणल्या तर जमिनीचा पोत सुधारू शकतो. हिरवळीची खते (green manure) देखील खूप उपयोगी ठरतात. ही पद्धत जुनी आहे, पण आजच्या काळात पुन्हा महत्वाची ठरतेय.
जैविक खते जसं रायझोबियम, अझोटोबॅक्टर यांचा वापर केल्यास मातीतील सूक्ष्मजीव वाढतात. त्यामुळे नैसर्गिक पद्धतीने पोषण मिळतं. आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे पिकांची फेरपालट… एकाच पिकावर अवलंबून राहण्याऐवजी वेगवेगळी पिकं घेतली तर जमिनीचा समतोल टिकतो.
कृषी तज्ज्ञही याच गोष्टी सांगतात. त्यांचं स्पष्ट मत आहे की रासायनिक खतांचा वापर पूर्णपणे बंद करायची गरज नाही, पण तो संतुलित असायला हवा. जास्तीचा वापर म्हणजे स्वतःचं नुकसान. काही अधिकारी तर सांगतात की, पुढील काही वर्षांत ही स्थिती बदलली नाही तर जमिनी नापीक होण्याचा धोका वाढेल.
आजची परिस्थिती पाहता एक गोष्ट स्पष्ट होते… शेतकरी मेहनत खूप करतोय, पण पद्धत थोडी चुकतेय. उत्पादन वाढवण्याच्या नादात आपण जमिनीचं आरोग्य विसरलोय. आणि जर जमीनच थकली तर पुढच्या पिढीसाठी काय उरणार?
म्हणून आता वेळ आलीय थोडं थांबून विचार करण्याची… कमी खर्चात, नैसर्गिक पद्धतीने, संतुलित शेती करण्याची. कारण शेवटी जमीन ही फक्त उत्पादनाचं साधन नाही, तर आपल्या जगण्याचा आधार आहे. ती जपली तरच पुढे आपणही सुरक्षित राहू शकतो… नाहीतर आजचं अन्न उद्या खरंच विषासारखं ठरू शकतं.
हे पण वाचा : गुड न्यूज ! शेतकऱ्यांची दोन लाख रुपये पर्यंत कर्जमाफी जाहीर! हे शेतकरी असणार पात्र